مخصوص دربار برگزيد ؛ پر واضح است كه آن‌ها هنگامى كه دربار اموى را سروسامان مىدادند ، فرهنگ و آداب و افكار خويش را رها نكرده و آن را با خود به دربار خلافت اموى آورده بودند . اضافه بر آنكه ، پايتخت معاويه در شام ، پيش از آن ، مركز نصاراى بيزانسى روم شرقى و داراى تمدّنى كهن و ريشه‌دار بود و معاويه وارد چنين محيطى شده بود ! اما خود معاويه ، او در مركز غليظترين افكار و عادات قبيلگى دوران جاهليت نشو و نما كرده بود ؛ جاهليتى كه با اسلام و فرهنگ اسلامى با شدت هر چه تمامتر جنگيد و در نهايت ، در سايه شمشير اسلام از شرارت بازايستاد ! او در چنين محيطى پديدار و پرورش يافت و پس از فتح مكه ، از مكه به مدينه و از جاهليت به اسلام درآمد ، و در جامعه نوپاى اسلامى نيز درنگ چندانى نكرد تا پرورش و تربيت اسلامى يابد و چنان شود كه بر جامعه روم و تمدن ريشه دارش تأثير گذارد ، بلكه اين او بود كه از آن متأثر شد ! معاويه چنان بود كه اعتراضات ديگر صحابه پرورش يافته در مكتب اسلام را نيز برنمىتافت ، و كسانى چون : ابوذر و ابودرداء و قاريان و مفسران كوفه را تبعيد و از محدوده خويش دور مىكرد . « 1 » همه اين عوامل باعث شد تا مكتب خلفا در دوران معاويه ، با رنگ و بوى فرهنگ اهل كتاب آميخته گردد ، و اين عوامل تا به امروز هم مورد نقد و بررسى

--> ( 1 ) . مراجعه كنيد : نقش عايشه در تاريخ اسلام فصل همراه با معاويه ؛ و شرح نهج البلاغه ابن‌ابى الحديد ، چاپ مصر ، ج 1 ص 159 - 160 . .